شهرستان سربیشه

 

 

شهرستان سربـیشـه

 

 

موقعیت جغرافیایی :

شهرستان سربیشه به مرکزیت شهر سربیشه با مساحتی معادل 8251 کیلومتر مربع در شرق ایران، حاشیه شمال شرقی دشت لوت و در جنوب شرقی شهرستان بیرجند و در محور بین المللی بیرجند- زاهدان واقع گردیده است که از شمال به شهرستان درمیان و بیرجند و از غرب به شهرستان خوسف، از جنوب به شهرستان نهبندان و از شرق به کشور افغانستان محدود بوده و طول مرز مشترک آن با کشور افغانستان حدود 110 کیلومتر می باشد. شهر سربیشه در فاصله 66 کیلومتری بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی  واقع گردیده است.

پیشینه تاریخی:

در کتاب های تاریخی بهارستان، نزهه القلوب و معجم البلدان از سربیشه و مومن آباد و نهارجان اسم برده شده و مساجد و آثار قدیمی شهر مورد توجه سیاحان قرار گرفته است. به نقل از مرحوم آیت ا... آیتی در کتاب بهارستان، سربیشه شهری است قدیمی که قبل از اسلام مردم آن زرتشتی بوده اند. در کتاب نزهه القلوب اثر حمد ا... مستوفی آمده: ابوبکر علی ابن الحسن قهستانی ممدوح فرخی سیستانی از این شهر بوده که در شمار علما و ادبـای عصر سلطان محمود غزنـوی به حساب می آمده است. در مورد وجه تسمیه شهر سربیشه گفته شده چون زمین قسمت جنوب شهر، آبخیز و سرسبز بوده و شهر در مدخل این محل قرار داشته به آن سربیشه گفته اند. اقوال دیگری نیز گفته شده از قبیل سرد بیشه که بدلیل سردی هوا به این نام معروف بوده و به مرور زمان حرف ‹‹د›› حذف شده است.

جمعیت :

 

جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۹۰، برابر با ۳۹٬۴۸۷ نفر بوده است.

 

سوغات :

علاوه بر زعفران، زرشک، آلو بخارا،انار، عناب، سنجد، بادام کوهی، گردو، کشک سیاه، کشک زرد، کشک زیره‌ای، قره قروت، برگه هلو، توت خشک و قالی در نقشها، طرحها و رنگهای متنوع از سوغات این شهرستان است .

آداب و رسوم :

مراسم شادی و عزاداری در شهرستان سربیشه که از نسل های گذشته به ارث رسیده متاسفانه در اکثر جاهای شهرسنان منسوخ شده و تنها در معدود روستاهایی بصورت سنتی برگزار می گردد که از آن جمله می توان به روستای چنشت بعنوان یکی از هفت روستای شگفت انگیز کشور در این شهرستان اشاره نمود که هم اکنون نیز تمام مراسمات اعم از شادی و عزاداری به صورت سنتی در این روستا برگزار می شود که به شرح ذیل می باشد:

مراسم ازدواج:

در ابتدا يكي از  بزرگان طائفه داماد جهت خواستگاري به منزل عروس مي رود و باپدر عروس درباره عروس گفتگو مي‌كند كه به عنوان مثال جهت پسر فلاني آمده ام براي دختر شما گفتگو كنم با پذيرفته شدن داماد از پدر عروس اين وصلت مورد تأييد قرار مي گيرد و بعد از اينكه پدر عروس ، داما را تأييد نمود خانواده هاي دو طرف عروس و داماد هر كدام به افراد طائفه خود اطلاع مي دهند كه مي خواهيم با اجازه شما براي دختر فلاني برويم و صحبت كنيم و بعد از آن مراسم ازدواج و تاريخ عقد و روز آن  را مشخص مي نمايند سپس يك روز قبل از تاريخ عقد ، اقوام عروس و داماد جهت خريدن لباس و طلا به شهر بيرجند مراجعه مي كنند و آنچه از طرف عروس مورد پسند قرار گرفت داماد آن را مي خرد و همچنين پدر عروس براي داماد  ، لباس و وسايل ديگر مي خرد و داماد نيز براي عروس لباس و طلاي مورد نظر را مي خرد و رسم بر اين است كه  اكثراً جلسه عقد در روستا برگزار مي‌شود و عاقد را حتماً به روستا مي آورند و يك روز خانواده عروس اصطلاحاً خرج مي دهدو يك روز هم داماد بايد تمامي اهالي را دعوت كند و خرج بكشد در گذشته مهريه اكثراً ملك يا منزل مسكوني بوده است ولي در حال حاضر مثل ساير مناطق سكه و وجه نقد مي باشد و اگر داماد استطاعت مالي داشته باشد بعد از عقد مراسم عروسي را فراهم مي كنند.رسم بر اين است كه داماد بايد منزل مسكوني مجهز داشته باشد. مراسم عروسي هم بعد از خريد لوازم و جهزيه عروسي توسط پدر عروس و اعلام آمادگي از طرف داماد  بدين ترتيب شروع مي‌شود كه بايد سه روز كامل جشن باشد و نوازنده هاي محلي كه متعلق به روستا هستند شروع به نواختن مي كنند.روز اول از ظهر شروع مي‌شود و فقط جهت اطلاع مردم است كه در ميدان اصلي روستا مراسم برگزار خواهد شد و مقدار دويست  كيلو برنج را كه از طرف داماد خريداري شده است همراه با ساز و دهل به منزل پدر عروس مي برند كه براي نهار در روز  دوم آماده و مهيا شود .در روز دوم مراسم محلي از صبح شروع مي‌شود و جوانان به رقص محلي و چوب بازي مي پردازند و بعد از ساعتي گروه تئاتر محلي تا ظهر شروع به اجراي تئاتر در ميدان اصلي روستا مي كنند و همه مردم كه در ميدان روستا جمع شده اند در اين جشن شركت مي كنند و اكثر اهالي در هر زمينه اي كه بتوانند همكاري مي كنند تا اين جلسه به خوبي و خوشي انجام شود . بعد از ظهر همان روز مردم كه با لباسهاي محلي و ويژه اين روز به جشن آمده اند در ميدان به مراسم پايكوبي خود ادامه مي دهند و تا نيمه هاي شب اين مراسم در ميدان اصلي روستا برگزار مي‌شود در اين شب كه شب حنابندان است از طرف داماد براي عروس حنا فرستاده مي‌شود و دست و پاي عروس و داماد را حنا مي بندند و اقوام عروس و داماد هر كدام در منازل خود حنا مي بندند .مراسم در روز سوم با پوشيدن لباسهاي جديد و نو آغاز مي‌شود و نوازنده ها با ساز و دهل به ميدان اصلي روستا كه مراسم جنش در آن اجرا مي‌شود مي آيند و مراسم صبح طبق روز قبل ادامه پيدا مي‌كند . بعد از ظهر روز سوم مراسم جشن زودتر آغاز مي‌شود و مبلغي به عنوان شيربها از طرف داماد ، به پدر عروس مطالبه مي‌كند كه به همراه چند جفت كفش و سه دست لباس كه از طرف داماد خريداري شده است به همراه ساز و دهل به درب خانه پدر عروس مي برند و پدر عروس با وسايلي خاص اسب مورد نظر كه در روستا تنها براي اين امر نگهداري مي‌شود آماده مي‌كند بدين ترتيب كه بر روي اسب تشك .مي اندازند و گردن اسب را با دستمال و روسري مخصوص مي بندند و زيور مخصوص او را آماده مي‌كند و داماد را به محل مخصوصي به نام سرآب مي برند و به او لباس نو مي پوشانند و آرايش مي‌كند و سوار بر اسب كرده و نوازنده هاي محلي شروع به نواختن مي كنند و خوانندگان محلي نيز شروع به خواندن اشعاري مي كنند و ريش سفيدان در جلوي اسب و زنان پشت سر اسب حركت مي كنند و آهنگهاي خاص و آيات قرآني و صلوات بر پيامبر و آل او را مي فرستند و طي مراسم خاصي داماد براسب سوار مي‌شود و او را تا جايگاهي كه براي او مشخص شده است مي آورند  و در آن منزل جايگاهي به نام تخت داماد درست كرده اند و آهنگهاي مخصوص تخت داماد را برايش مي خوانند و بعد از آن داماد را توسط ريش سفيدان همراه با خوانندگان و دست زدن به خانه پدر عروس به عنوان دست بوسي  مي برند و در آن جا پدر عروس مبلغي پول به همراه لباس به داماد تقديم مي‌كند و داماد نيز دست پدر عروس را مي بوسد و كساني كه  همراه داماد به خانه عروس مي روند با شيريني از آنها پذيرايي مي‌شود . بعد از اينكه مراسم دست بوسي به پايان رسيد داماد را تعدادي از زنان بزرگ روستا با تشريفات خاصي به ديدن عروس مي برند قبل از وارد شدن داماد روي عروس را مي پوشانند وقتي داماد وارد خانه مي‌شود كساني كه در خانه هستند از داماد به عنوان هديه چيزي طلب مي كنند تا صورت عروس را بازنمايند و تا داماد به عروس هديه اي مقبول او ندهد چهره عروس را نمي بيند و داماد هديه اي را كه از قبل آماده شده است را به عروس مي دهد . و روي زيباي نو عروس خود را مي بيند . طريقه لباس پوشيدن عروس كه با زيورآلات و نقره جات مخصوص اين روستا ساخته شده است عبارت از : كلاه پول نقره دوزي شده و طواف كه پارچه اي پوشده از پولكهاي رنگي و پولهاي نقره مي باشد . شب سوم ، شب زفاف است كه با مراسم خاص كه در آن نوازندگان و خوانندگان محلي به اجراي مراسم  مي پردازند عروس و داماد را بر اسب تزيين شده مي كنند و نوازندگان آهنگ مخصوص اين شب را   مي نوازند و تمامي اهالي روستا از مرد و زن در مراسم اين شب شركت مي كنند و مردها در جلوي اسب و زنها در پشت سر اسب حركت مي كنند .جوانان در اين شب با خواندن آهنگهاي شاد و دست زدن و پيران با خواندن حمد و ثناي خدا و پيغمبر و مولاي متقيان علي (ع) ، عروس و داماد را تا مقصد كه منزل داماد مي باشد همراهي مي كنند و در آنجا همه اهالي هديه هاي نقدي به عروس و داماد تحويل مي دهند به اين ترتيب كه يكي از بزرگان دفتر و قلمي آماده مي‌كند و اين مبالغي را كه مردم هديه مي كنند را مي نويسد و هر كس به قدر وسع خود از هزار تومان تا صد هزار تومان به داماد كمك و هديه اي مي دهد . فرداي آنشب نيز مراسم جهيزيه بران است كه پدر عروس يك جهيزيه كامل را خريداري كرده و با همان مراسم خاص ساز و دهل جهيزيه عروس را به خانه داماد مي برند و نهار درروز آخر بر عهده داماد است .

 

مراسم عزاداري هنگامي كه يكي از اهالي روستا فوت كند به شرح ذيل مي باشد :

ابتدا همه اهالي روستا از طريق بلندگوي حسينيه روستا به تشييع جنازه دعوت مي شوند و تعدادي از بزرگان همراه با علمي كه آماده كرده اند به درب خانه آن مرحوم مي روند و علم را طي مراسمي خاص به درب خانه ايشان تكيه مي دهند و اين علم تا چهل روز در همانجا باقي مي ماند بعد از اين مراسم جنازه توسط تعدادي از جوانان به جلوي غسالخانه برده مي‌شود كه اين امر با مراسم خاصي صورت مي گيرد و بعد از آن جنازه را در داخل غسالخانه برده و شستشو و غسل مي‌دهند و شروع به آماده كردن كفن ميت مي كنند رسم بر اين است كه سر قبر مرده از سه تا هفت روز قرآن مي خوانند . و در روز سوم مراسم ختمي جهت آن مرحوم برگزار مي‌شود و تمام مردم به نهار دعوت مي شوند و بعد از مراسم روز سوم تا روز چهلم كه از تاريخ وفات بگذرد اقوام درجه يك ميت را هر روز يكي از اهالي روستا به خانه خودش مي برد و نهار و شام مي دهند و بدين طريق خود را در غم آنها شريك مي دانند . در روز نيمه شعبان نيز جهت اين مرحوم به درب منزل همه اهالي روستا شكلات و خرما مي برند همچنين در روز عيد قربان ، جهت آن مرحوم قرباني مي دهند به اين ترتيب كه گوسفندي را تهيه نموده و در روز عيد قربان طي مراسم خاصي بر پشت گوسفند فرش (قاليچه) مي گذارند و گردنش را دستمال    مي بندند ( دستمال مخصوص جهت اين امر وجود دارد ) و چشمهاي گوسفند را سرمه مي كنند و بعد از دعاخواني خاصي گوسفند را قرباني مي كنند اعتقاد بر اين است كه اين گوسفند در آن دنيا براي ميت اسبي مي‌شود و ميت بر آن مي نشيند . گوسفند قرباني شده را بين  فقرا روستا تقسيم مي كنند .

 

مراسم مذهبي روستا :

ايام ماه محرم از روز اول محرم تا هفتم با مراسم عزاداري و سينه زني و نوحه خواني در حسينيه با حضور تمامي اهالي روستا شروع مي‌شود بعد از روز هفتم ، مراسم علم بند شروع مي‌شود كه با مراسمي خاص علم بندان را شروع و به پايان مي رسانند و در روز هشتم ماه علم را به درب منازل مسكوني اهالي مي برند كه تعدادي از بزرگان و شوراي اسلامي روستا به همراه علم به درب منازل مي روند . در اين مراسم كه جوانان علمدار هستند . در كنار درب منازل جهت اموات و سلامتي صاحب خانه فاتحه خوانی مي كنند و صاحبخانه مبلغي و يا تعدادي گردو و بادام را به عنوان هديه به علم و علمدار تقديم مي كنند كه در پايان اين مراسم كه دو روز به طول مي انجامد اين مبالغ و هدايا جمع آوري مي‌شود و طي صورت جلسه اي به شواري روستا تحويل داده مي‌شود تا در ساختن و تجهيز حسينيه ، مسجد و ساير امور خير ، مصرف گردد حسينيه روستا از همين اعتبارات روستا در روستا ساخته و تكميل شده است . بزرگان و معتمدان مقداري از اين هدايا نقدي و يا گردو و بادام را به عنوان برك براي خودشان بر مي دارند .

در اين روزها ، هيئت عزاداري همچنان به مراسم سينه زني و نوحه خواني خود ادامه مي دهد . در روز دهم عاشورا همه اهالي در محل امامزاده سيد حامد علوي جمع مي شوند و در آنجا  به عزاداري   مي پردازند و نماز ظهر عاشورا را در همان محل مي خوانند و سپس جهت صرف نهار به حسينيه روستا مي روند . و مراسم شام غريبان نيز در تاريكي شروع مي‌شود و هيئت عزاداري به مراسم نوحه خواني و سينه زني مي پردازند و به همين ترتيب در شب بعد از عاشورا نيز عزاداري صورت مي گيرد . مراسم اربعين حسيني نيز به همين ترتيب صورت مي گيرد و  همه ساله هيئت عزاداری به مشهد مقدس عازم مي شوند . ونیزکلیه مراسم اعیاد(ولادت ) ومراسم عزاداری(وفات)ائمه در طول سال ،باشکوه خاص برپا می شود. مثال در دهه فاطمیه کاروان پیاده از مزاز آقاسید حامد علوی (ع)به سمت بقعه متبرکه بی بی زینب خاتون (س)روستای کاهی به فاصله 8کیلومتر برپا می گردد.

مشعل گردانی برکوه: مشعل در شهرستان بيرجند عبارت است از چند تسمة آهني كه به شكل استوانه اي درست شده است و داخل آن را با كنده ي چوب آغشته به روغن پنبه دانه و يا نفت پر مي كنند و آتش مي زنند و در كنار آن روشنايي به عزاداري مي پردازند اين مراسم در حال حاضر فقط در روستاي بركوه از توابع شهرستان سربیشه اجرا مي شود. در روستای برکوه شب عاشورا مراسم مشعل انجام می شود  پس از مراسم آتش را خاموش  نمی کنند و می گذارند تا خودش خاموش شود. مردم برای مشعل احترام زیادی قائل هستند به طوری که برخی زمینهای زراعی خود را وقف مشعلها کرده اند. این مراسم به شماره 629 - 22/9/91 در فهرست میراث معنوی کشور(ناملموس) به ثبت رسیده است.

 

 صنایع دستی :

       سربیشه  از شهرستانهای مرزی استان خراسان جنوبی که از پیشینه تاریخی بسیار غنی برخوردار است . این منطقه که به وجود مناطق  و مناظر طبیعی شگفت انگیز  نیز معروف است دارای صنایع دستی چشم نوازی می باشد. بافت انواع زیرانداز به ویژه قالی و قالیچه شهرت عمده ساکنان با ذوق این منطقه است بطوریکه قالی های توليد شده در شهرمود با نقوش لچک و ترنج و ربعی سعدی دارای قدمت فراوان و از شهرت جهانی برخوردار می باشد این بافته ها جزء ممتازترین در نوع خود به حساب می آیند .

از میان انواع تولیدات نساجی سنتی منطقه ، برک بافی  یکی دیگر از  اصیل ترین صنایع دستی این شهرستان بوده است. . مود نیز یکی از مناطق شناخته شده در زمینه بافت پارچه برک می باشد که به دلیل فراوانی ماده اولیه مورد نیاز  آن یعنی کرک ، در این منطقه تولید می شده است .  جهانگردانی که از این منطقه عبور کرده اند  بهترین موی بز کُرکی را مختص این شهرستان دانسته اند که برای ساختن شال به کار می رود .  در حال حاضر آخرین نسل از کارگاههای نمدمالی استان در روستای سلم آباد از توابع این شهرستان بصورت فصلی به فعالیت خود ادامه می دهد.

قالي و قاليچه بافي، حوله بافي ، بَرَك بافي ، نمد مالي ، رنگرزي سنتي ،‌گليم بافي ،‌پلاس بافي، رودوزيهاي سنتي و البسه  محلي از صنایع دستی شاخص این منطقه هستند. اشاره نمود.

مهمترين مناطق توليد محصولات صنايع دستي این شهرستان عبارتند از: شهرهای سربيشه ومود و روستاهای چنشت، بهاباد، كلاته شير، تاجمير، توتك، همت آباد، حسين آباد، گز، كپوگز، بهامرز، كلاته كرماني، چاه خشكان، عباس آباد، نوده عليا و سفلي، نازدشت ،‌كلاته حيات، سلم آباد، جنت آباد، درح و لانو.

 
 
 

 

 

  مشاهیر :

 دکتر کاظم معتمد نژاد (پدر علم ارتباطات ایران) تحصیلات: دکترای علوم سیاسی پاریس- دکتر مهدی بلالی مود (پدر علم سم شناسی ایران)تحصیلات: فوق تخصص توکسیکولوژی انگلیس، دکتر جمشید صباغ زاده تحصیلات : دکترای فیزیک اتمی از دانشگاههای آمریکا، دکتر غلامرضا خزاعی تحصیلات : دکترای تخصصی پوست، دکتر اسدا...یاوری تحصیلات: فوق تخصص بیماریهای کلیوی آلمان، دکتر محسن سربیشه ای تحصیلات: دکترای فیزیک بنیادی انگلستان، دکتر اسدالله زمانی پور تحصیلات: دکترای کشاورزی آمریکا

  
تاریخ به روزرسانی:
1396/02/09
تعداد بازدید:
840
Powered by DorsaPortal